Tóm tắt

 1.    Chương trình Phát triển Đô thị Quốc gia Dựa trên kết quả- Khu vực Miền núi Phía Bắc (RBNUDP-NM hay viết tắt là “Chương trình”) sẽ hỗ trợ Chính phủ Việt Nam (CPVN) trong việc xây dựng một khuôn khổ thực hiện Chương trình Phát triển Đô thị Quốc gia. Chương trình sẽ thực hiện điều này bằng cách thử nghiệm một hệ thống tài trợ dựa trên kết quả, trong đó Chương trình sẽ cung cấp cho các thành phố tham gia những nguồn lực cần thiết cùng với việc xác định rõ ràng trách nhiệm thực hiện,định hướng dựa trên kết quả, nâng cao công tác lập kế hoạch, tăng cường hoạt động giám sát và trách nhiệm giải trình thông qua hoạt động kiểm toán và xác minhkết quả. Mục tiêu phát triển của Chương trình là tăng cường năng lực của các thành phố Miền núi phía Bắc tham gia trong công táclập kế hoạch, thực hiện đầu tư và duy trì cơ sở hạ tầng đô thị. Công cụ cho vay theo Chương trình dựa trên kết quả (PforR) của Ngân hàng Thế giới được sử dụng cho hoạt động này.Chương trình sẽ được thực hiện tại 7 thành phố (bao gồm Điện Biên Phủ, Bắc Kạn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Hòa Bình, Tuyên Quang và Yên Bái) với tổng kinh phí 300 triệu USD (trong đó 250 triệu USD là vốn IDA, $50 triệu USD là vốn đối ứng).

 2.   Những thành phố tham gia Chương trình có thể sử dụng các khoản tài trợ dựa trên kết quả để xây dựng cơ sở hạ tầng đô thị dưới sự quản lý của Uỷ ban Nhân dân Thành phố (UBND TP). Các tiểu dự án sơ bộ dothành phố đề xuất bao gồm cải tạo và nâng cấp đường giao thông, xây dựng cầu, cống thoát nước, khu vực dân cư có thu nhập thấp, khu tái định cư và cơ sở hạ tầng xã hội. Phần lớn các tiểu dự án xác định trong Chương trình có quy mô tương đối nhỏ so với nhiều lĩnh vực dự án cơ sở hạ tầng khác như đường cao tốc quy mô lớn hoặc phát triển công nghiệp, và sẽ chủ yếu được xây dựng trong những khu vực đã từng có các hoạt động phát triển xây dựng trước đây.

 3. Bộ Xây dựng (Bộ XD), được giao là cơ quan đầu mối của Chương trình Phát triển Đô thị Quốc gia (PTĐTQG), sẽ là cơ quan chủ trì của Chương trình nhưng sẽ phân công trách nhiệm điều phối Chương trình cho Cục Phát triển Đô thị (Cục PTĐT). UBND TP sẽ lập kế hoạch và thực hiện các tiểu dự án trong Chương trình. Hoạt động thực hiện tiểu dự án sẽ do các Ban quản lý dự án (Ban QLDA) tiến hành và báo cáo cho UBND TP. Các hoạt động quản lý môi trường và xã hội sẽ do các Ban QLDA thực hiện và phù hợp với những quy định và thủ tục đã được tăng cường của Chính phủ.

 4.   Để cung cấp thông tin cho công tác chuẩn bị Chương trình dựa trên kết quả này, Ngân hàng Thế giới đã tiến hành Đánh giá Hệ thống Môi trường và Xã hội (Đánh giá HTMT&XH) của Chương trình và các tiểu dự án đang được đề xuất đầu tư bằng vốn tài trợ dựa trên kết quả. Đánh giá này xem xét quy mô, bối cảnh và tác động tiềm năng trên góc độ môi trường và xã hội. Báo cáo này đánh giá các hệ thống quản lý môi trường và xã hội về tính phù hợp với các nguyên tắc cốt lõi và những thành tố nêu trong Chính sách vận hành (OP)/Thủ tục của NHTG (BP) 9.00 (Tài trợ Chương trình dựa trên kết quả). Xem Phụ lục 4.

 5.    Dựa trên đánh giá của nhóm nghiên cứu, rủi ro môi trường của các khoản đầu tư trong Chương trình được đánh giá ở mức Khá caovà rủi ro xã hội được coi là Khá cao. Những rủi ro về môi trường chủ yếu xuất phát từ tác động tiềm ẩn và rủi ro trong quá trình xây dựng và giai đoạn vận hành của Chương trình. Những rủi ro này có tính điển hình đối với các dự án xây dựng dân dụng có quy mô từ nhỏ đến trung bình và sẽ không đặt ra những thách thức về hoạt động chưa từng có hay bất thường. Tất cả những tác động môi trường có thể được quản lý bằng các biện pháp giảm thiểu đã được xác định nằm trong khả năngthực hiện của cơ quan đối tác. Rủi ro xã hội xuất phát chủ yếu từ nhu cầu thu hồi đất và tái định cư cùng với sự tham gia và tham vấn ý kiến ​​của người dân địa phương. Mặc dù các tiểu dự án riêng lẻ trong Chương trình chỉ có tác động nhỏ hoặc vừa về thu hồi đất - thường không quá 20 hộ gia đình phải di dời trong mỗi tiểu dự án - có sự khác biệt đáng kể giữa thông lệ quốc gia về giá đền bù cho đất và kỳ vọng về chính sách của Ngân hàng Thế giới có thể dẫn đến hậu quả xấu cho các bên bị ảnh hưởng, nếu không được giải quyết.

 Tác động xã hội và môi trường của Chương trình RBNUDP-NM

Lợi ích và rủi ro môi trường

6.    Ước tính có khoảng 757.000 người tại các thành phố tham gia Chương trình sẽ được hưởng lợi từ các dịch vụ cơ sở hạ tầng được cải thiện và, một cách gián tiếp theo thời gian, từ việc tăng cường công tác lập kế hoạch và năng lực thực hiện kế hoạch cũng như tài chính của thành phố, để qua đó những thành phố tham gia sẽ có thể tăng quy mô cung cấp các cơ sở hạ tầng đô thị. Những cư dân sống tại khu vực nông thôn xung quanh cũng sẽ được hưởng lợi ích trực tiếp khi sử dụng cơ sở hạ tầng và dịch vụ đã được cải thiện mỗi lần sử dụng các dịch vụ thương mại, hành chính và xã hội tại các thành phố này.

 7.   Các tiểu dự án đầu tư thuộc Chương trình được dự kiến ​​sẽ có tác động xã hội-môi trường tích cực thông qua việc giảm ùn tắc giao thông và rủi ro ô nhiễm không khí liên quan đến sự ùn tắc này, cải thiện điều kiện vệ sinh tại địa phương thôngquanâng cấp hệ thống thoát nước mưa, và nâng cao điều kiện sống của người dân tại các thành phố tham gia, đặc biệt tại các khu dân cư có thu nhập thấp, thông qua tăng khả năng tiếp cận đến những cơ sở hạ tầng mới hoặc được câng cấp, như đường nội đô, chiếu sáng, trường học,… Dự kiến ​​việc sửa chữa đường và xây dựng cầu sẽ giúp giảm thời gian đi lại và ùn tắc giao thông, cũng như vận hành các phương tiện vận tải hiệu quả hơn, điều này lại có mối liên quan trực tiếp đến giảm lượng xăng dầu tiêu thụ và khí thải của các phương tiện xe cộ. Kết hợp những yếu tố này, Chương trình sẽcó tác động tích cực đến chất lượng bầu không khí so với việc không đầu tư. Hệ thống thoát nước sẽ đưa nước mưa đến nơi thích hợp, nhờ đó phòng chống được ngập lụt và giảm sự xâm nhập của các chất ô nhiễm vào suối hoặc các mạch nước ngầm. Trong trường hợp cụ thể của Thái Nguyên, hệ thống thoát nước sẽ đưa nước thải và nước mưa đến nhà máy xử lý nước thải. Điều này sẽ có tác động tích cực đến chất lượng của các hệ thống dẫn/chứa nước mà nước thảisau khi xử lý được xả vào.

 8.    Việt Nam có nhữngkhung đánh giá môi trường, trong đó phân chia các dự án đầu tư theo tác động tiềm ẩn. Đánh giá Tác động Môi trường (ĐTM) có tính bắt buộc đối với các tiểu dự án mà có thể có tác động tiêu cực tiềm ẩn quy mô lớn và Cam kết Bảo vệ Môi trường (CBM) được yêu cầu với những tiểu dự án có tác động ít hơn.[1] Các tiểu dự án yêu cầu phải có ĐTM được phân chia thành loại phải được cơ quan môi trường trung ương (Bộ TN&MT) thẩm định và phê duyệt và loại do cơ quan môi trường cấp tỉnh (Sở TN&MT) thẩm định và phê duyệt. Tất cả các tiểu dự án được đề xuất trong Chương trình này đều sẽ phải có CBM hoặc ĐTM, trong đó hoạt động thẩm định và phê duyệt do cấp tỉnh thực hiện.

 9.  Tại cấp tiểu dự án, tác động và rủi roxã hội-môi trường bất lợi tiềm ẩn của các hoạt động đầu tư trong Chương trình được coi là có tính cục bộ, chỉ xảy ra trong một thời gian nhất định và có thể kiểm soát được. Hoạt động của các công trình xây dựng và các hoạt động liên quan có thể gây ra tác động tạm thời như tiếng ồn, bụi, rung, khói khi trải nhựa và vận chuyển vật liệu; gián đoạn giao thông và việc sử dụng các hoạt động hai bên lề đường; gián đoạn hoạt động kinh doanh của hộ gia đình địa phương và các dịch vụ tiện ích; và nguy cơ ô nhiễm đất và nước do xả chất thải vật liệu và tiếp nhiên liệu cho các thiết bị. Hoạt động xây dựng bao gồm vận hành các phương tiện vận tải và máy móc xây dựng có thể gây ra rủi ro an toàn lao động cho công nhân và cộng đồng.

10.    Ngoài ra còn có các tác động tiềm ẩn liên quan đến việc khai thác nguyên liệu thôcho xây dựng. Ví dụ như sẽ cần phải có đất, cát, sỏi, gạch, đáđể xây dựng cầu đường và sẽ được khai thác từ các mỏ khai thác đất đá. Các vấn đề được quan tâm chủ yếu về môi trường - xã hội trong các khu mỏ đất và đá làsự antoàn cho người lao động, khả năng tăng nguy cơ xói mòn ở sườn dốc và sạt lở đất do các hoạt động khai khác/nổ tạo ra, và các tác động trực quan tới cảnh quan.

 11.   Ngoài ra, vì các tiểu dự án sẽ được thực hiện trong khu vực có tỷ lệ người dân tộc thiểu số(DTTS) cao, các nhóm dân tộc thiểu số cũng có thể bị tác động về văn hóa do các hoạt động xây dựng hoặc do huy động người lao động từ các nơi khác về.

 12.  Tại cấp Chương trình, còn có những rủi ro tiềm ẩn liên quan đến giám sát môi trường không đúng cách do các thành phố không có đủ nhân lực và nguồn lực tài chính, cũng như cách thức quản lý môi trường còn kém của các nhà thầu.

 13. Các cơ quan thực hiện đầu tư thường hiểu biết rõ về những tác động tiềm ẩn tiêu cực. Hy vọng rằng những tác động này của các tiểu dự án sẽ được quản lý bằngcác biện pháp giảm thiểu rõ ràng và đã được chứng minh hiệu quả.

 14.   Một Sổ tay Thực hiện Chương trình (Sổ tay THCT) sẽ được xây dựng, trong đó có các hướng dẫn cho các thành phố về sàng lọc các tiểu dự án để tránh những tác động về tài nguyên văn hóa vật thể và phi vật thể, bao gồm các Quy tắc thực hành về môi trường (ECOP) và Quy tắc ứng xử của người lao động (WCC) (xem chi tiết về ECOP và WCC trong Phụ lục 2), cũng như các hoạt động trao đổi thông tin trong những hợp đồng xây dựng để quản lý các vấn đề về Môi trường, Y tế và An toàntại các các địa điểm xây dựng. Các nhà thầu sẽ phải nộp bản sao giấy phép khai thác đá của mình như một phương tiện để kiểm soát các vấn đề môi trường, sức khỏe và an toàn. Tư vấn giám sát xây dựng sẽđược thuê để thay mặt cho Chủ Đầu tư Chương trình giám sát các nhà thầu cả về các khía cạnh kỹ thuật cũng như các vấn đề môi trường, sức khỏe và an toànliên quan đến hoạt động xây dựng. Chủ đầu tư của Chương trình và các Ban quản lý dự án (QLDA) là các đơn vị phải chịu trách nhiệm trước Chính phủ về việc đảm bảo tất cả các khía cạnh của hoạt động đầu tư, bao gồm cả quản lý môi trường, đều được tuân thủ theo pháp luật Việt Nam. Mặc dù các ban QLDA sẽ bị phạt do vi phạm, nhưng họ cũng có thể phạt các cán bộ giám sát xây dựng/nhà thầu nếu không tuân thủ các yêu cầu/điều kiện trong hợp đồng. Hoạt động tăng cường năng lực cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả của nhà thầu trong việc tuân thủ các quy định về môi trường.

 Lợi ích và rủi ro xã hội

15.   Phụ nữ, trẻ em, các hộ gia đình có thu nhập thấp, và các dân tộc thiểu số, tất cả sẽ được hưởng lợi từ việc nâng cấp cơ sở hạ tầng địa phương. Những hoạt động đầu tư cụ thể trong các khu dân cư thu nhập thấpsẽ mang lại lợi ích trực tiếp cho những người nghèo, trong đó bao gồm cả cộng đồng DTTS,những người cũng có khả năng được hưởng lợi từ cơ hội việc làm được tạo ra trong giai đoạn xây dựng, và tăng giá bất động sản nhờ các dịch vụ được cải thiện trong khu dân cư. Những cư dân sống tại khu vực nông thôn xung quanh cũng sẽ được hưởng lợi ích trực tiếp khi sử dụng cơ sở hạ tầng và dịch vụ đã được cải thiện mỗi lần sử dụng các dịch vụ thương mại, hành chính và xã hội tại các thành phố này. Cuối cùng, lợi ích gián tiếp sẽ tích luỹ ở cấp quốc gia theo thời gian, khi khuôn khổ thực hiện trong Chương trình được mở rộng ra toàn vùng thuộc Chương trình Phát triển Đô thị Quốc gia dựa trên kết quả - Khu vực Miền núi Phía Bắc (RBNUDP-NM).

 16. Theo các cuộc tham vấn cộng đồng, Chương trình sẽ mang lại lợi ích quan trọng cho người dân địa phương tại mỗi thành phố nói chung và một số khu vực có thu nhập thấp nói riêng. Thực hiện Chương trình sẽ mang lại: (a) khả năng tiếp cận tốt hơn đến cơ sở hạ tầng cơ bản như đường giao thông đô thị và hệ thống thoát nước; (b) các hoạt động kinh tế và thương mại được tăng trưởng ổn định thông qua việc sử dụng hiệu quả các dịch vụ và huy động nguồn lực; và (c) sự tham gia chủ động hơn của người dân địa phương trong đời sống xã hội và văn hóa của thành phố tham gia Chương trình.

 17. Trong nội dung của Đánh giá HTXH&MT có một phân tích về giới. Những phát hiện trong phân tích này cho thấy mặc dù chất lượng của sự tham gia của phụ nữ và vai trò của họ trong việc ra quyết định ở các thành phố trong Chương trình còn hạn chế, nhưng phụ nữ thường tham gia tích cực trong đời sống của thành phố và đóng vai trò trung tâm trong các hoạt động cộng đồng. Hội phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến thông tin, vận động nhân dân tham gia và đóng góp cho một dự án và có thể giúp cộng đồng giảm thiểu những tác động tiêu cực tiềm ẩn.

 18. Tác động xã hội tiêu cực và rủi ro tiềm ẩn của Chương trình này có liên quan đến: (a) nhu cầu thu hồi đất và bồi thường trong một số tiểu dự án, và (b) sự cần thiết phải đảm bảo một cách tiếp cận phù hợp và toàn diện khi làm việc với những cộng đồng địa phương, bao gồm cả các DTTS, những người mà sự tham gia trong quá trình ra quyết định hiện còn hạn chế do thiếu quy trình vận hành để thực hiện đầy đủ khuôn khổ pháp lý cho DTTSvà cả hướng dẫn về sự tham gia của DTTS vào chu trình của dự án. Các tác động tiềm ẩn đối với DTTS có thể bị tích tụ lại nhiều hơn do các vấn đề về thu hồi đất và bồi thường.

 19. Nhóm nghiên cứu đã tiến hành một xem xét hệ thống xã hội, tổ chức thể chế, các luật và nghị định có liên quan cũng như tham vấn chi tiết với các bên liên quan như nhóm cộng đồng ở những thành phố tham gia Chương trình để đánh giá mức độ đáp ứng đầy đủ của các quy định hiện nay so với những nguyên tắc và thành tố cốt lõi được nêu trong Hướng dẫn cho Chương trình dựa trên kết quả về Đánh giá Môi trường và Xã hội.

 20. Nhiều tiểu dự án sẽ phải thu hồi đất với mức độ tác động khác nhau. Khuôn khổ pháp lý quốc gia của Việt Nam về tái định cư và bồi thường thiệt hại được quy định rõ ràng. Tuy nhiên, thực tếthực hiện rất khác nhau tuỳ thuộc vào thẩm quyền pháp lý và những quy định này được áp dụng chưathống nhất. Những rủi ro chính liên quan đến thu hồi đất và tái định cư bao gồm (a) giá đất được sử dụng để bồi thường thường thấp hơn chi phí thay thế hay giá thị trường; và (b) các dịch vụ tại khu tái định cư và các khía cạnh khác của hoạt động phục hồi sinh kế không được đảm bảo thực hiện tới cùng một cách thống nhất. Ước tính trong 6 năm thực hiện dự án, 403 hộ sẽ phải di dời theo đề xuất đầu tư của Chương trình.

 21.  Nhìn chung, Chính phủ Việt Nam có một khuôn khổ pháp lýkhá đầy đủ để quản lý việc thu hồi đất, đồng thời chính quyền địa phương cũng đã xây dựng các khung thể chế cần thiết. Có khá nhiều kinh nghiệm trong việc xử lý các vấn đề thu hồi đất. Tuy nhiên, còn một số điểm yếu nhất định trong hệ thống, bao gồm việc đảm bảo bồi thường phải đáp ứng các giá thay thế cho đất và các tài sản khác bị mất. Hoạt động giám sát để phục hồi sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương, cũng cần được tăng cường. Mặc dù không có quy định cụ thể liên quan đếnDTTStrong việc thu hồi đất, nhưng trong thực tế người DTTS cũngđược hỏi ý kiến ​​để tìm một nơi định cư thích hợp, thường là trong cộng đồng của họ. Các DTTS có nguy cơ sẽ, ít nhất là một cách tạm thời, mất đi cơ hội sinh kế truyền thống thông do phải tái định cư. Đặc biệt là những DTTS có nguồn sinh kế phụ thuộc vào đất nông nghiệp và lâm nghiệp, đồng thời lại có ít kỹ năng về giáo dục và kinh doanh, do vậy có thể hạn chế khả năng tiếp cận của họ đến các cơ hội sinh kế mới.Luật Đất đai mới được thông qua gần đây, có hiệu lực vào tháng 7 năm 2014, có những quy định để đảm bảo các DTTS có đủ đất để sống và sản xuất nông nghiệp (nếu cần thiết) sau khi thu hồi đất. Tuy nhiên, thiếu kinh phí bồi thường thường dẫn đến sự chậm trễ trong quá trình đền bù và tái định cư.

 22.  Chính phủ Việt Nam cũng đã xây dựng được một khuôn khổ pháp lý tốt về sự tham gia của người dân và đặc biệt là sự tham gia của các DTTS. Tuy nhiên, công tác thực hiện khuôn khổ này cần phải được tăng cường để đảm bảo sự tham gia và tham vấn thực sự có ý nghĩa với người dân địa phương, trong đó có đồng bào DTTS.Có một mối quan ngại liên quan đến môi trường phi vật thểcủa các thành phố tham gia Chương trình, đặc biệt là khía cạnh văn hóa và truyền thống của DTTS.Việc tham khảo ý kiến ​​một cách có ý nghĩa với đồng bào DTTStrongtừng bước của quá trình thực hiện Chương trình, bao gồm cả quy hoạch thành phố, thiết kế tiểu dự án và triển khai thực hiện, bồi thường, tái định cư và các biện pháp phục hồi trong việc thu hồi đất sẽ giúp đáp ứng nhu cầu cụ thể của các DTTStrong việc duy trì văn hóa và lối sống của họ.

Ban Quản lý dự án Phát triển đô thị - Cục Phát triển đô thị